آشنایی با قراردادهای آتی

قرارداد آتی چیست؟                          دریافت جزوه آموزشی

قرارداد آتي قراردادي است كه فروشنده بر اساس آن متعهد می شود در سررسيد معين، مقدار معيني از كالاي مشخص را به قيمتي كه الان تعيين می كنند، بفروشد و در مقابل طرف ديگر قرارداد متعهد می­شودآن كالا را با آن مشخصات، خريداري كند.دراین قراردادها، براي جلوگيري ازامتناع طرفين از انجام قرارداد، طرفين به صورت شرط ضمن عقد متعهد می شوند مبلغي رابه عنوان وجه تضمين نزد اتاق پاياپاي بگذارند ومتعهد می شوند متناسب با تغیيرات قيمت آتي، وجه تضمين را تعديل كنند واتاق پاياپاي بورس کالا از طرف آنان وكالت دارد متناسب باتغييرات، بخشي از وجه تضمين هر يک از طرفين را به عنوان اباحه تصرف در اختيار طرف دیگر معامله قرار دهد و او حق استفاده از آن را خواهد داشت تا در سررسيد با هم تسويه كنند.

 يک قرارداد آتي براي يک درجه ، مقدار،ماه تحويل و  قيمت معين منعقد مي گردد.

 مثال:  قرارداد آتي 500 تن مس کاتد با درجه خلوص 99 درصد جهت  تحويل در ماه شهريور 84  به قيمت هرکيلو 3500 تومان ،  ( تحويل 84 /30/6 )  ،     

 رتبه ، مقدار ،  تاريخ تحويل ،نحوه ارائه قيمت ، ميزان سپرده اصلي يا جبراني براي هر نوع قرارداد همزمان با  افتتاح معامله  از طريق بورس تعيين و مشخص خواهد شد. در مجموع فقط تعيين قيمت دراختيار طرفين قراردادآتي گذاشته مي شود.

 قابل توجه است که داد و ستد اين قرارداد تنها درتالار بورس صورت مي گيرد . همچنین تدوين مقررات و برقراري ضمانت اجراء آن در خصوص چگونگي دادوستد قرارداد هاي آتي در زمره اختيارات و مسئوليتهاي بورس است.

 

 فوايد قرارداد آتي (چرا قرارداد آتي)

1- مهمترین مزیت قراردادهای آتی، خاصیت پوشش ریسک آن است. پوشش ریسک به معنای اتخاذ موقعیتی در بازار است که هدف از آن حداقل نمودن یا از بین بردن ریسک (ناخواسته) ناشی از نوسانات و تغییرات قیمت است. به عنوان مثال یک تولیدکننده عمده یا مصرف کننده عمده برای از بین بردن نااطمینانی و ریسکی که در مورد قیمت آینده محصولات خود با آن مواجه است، می تواند به راحتی با اتخاذ یک موقعیت فروش یا خرید در قالب یک معامله آتی با قیمت مطلوب نسبت به نوسان قیمتها در آینده خود را بیمه نماید.

2- تضمین معاملات توسط اتاق پایاپای بورس: اتاق پایاپای هر بورس نقش مهمی را جهت تضمین عملکرد مالی قراردادهای آتی معامله شده ایفا می-کند و به عنوان پشتوانه قابل اطمینان برای طرفین معامله می باشد.

3- هزینه اندک معاملات: معاملات قرارداهای آتی نسبت به معاملات نقدی از هزینه معاملاتی کمتری برخوردار بوده و مطالعات نشان میدهد که معاملات آتی، هزینهای معادل 0/34 هزینه معاملات نقدی را دارد.

4- استفاده از اهرم مالی: معاملات قراردادهای آتی دربرگیرنده ریسک بالایی بوده و به معامله گران فرصت بدست آوردن سود زیادی را می دهد. به طوری که معامله گر با یک سپرده اولیه اندک می تواند معادل کل ارزش دارایی تعهد شده، کسب سود یا زیان نماید.

5- نقدشوندگی بالای معاملات: در قراردادهای آتی برای اینکه سرمایه گذار قادر به فروش قرارداد آتی باشد، نیاز به مالکیت آن کالا یا آن دارایی معین ندارد و با عمل پیش فروش می تواند یک قرارداد آتی را در بازار بفروشد و درصورت نیاز به تحویل، آن را از بازار فیزیکی تهیه نماید که این امر میزان نقدشوندگی معاملات را تا حد بسیار زیادی افزایش می دهد.

 

معاملات آتی در بورس کالای ایران

با توجه به اينکه اولين معاملات قراردادهاي آتي در دنيا به صورت استاندارد در بور س هاي کالايي انجام شده است . در کشور ما نيزمعاملات اولين قرارداد آتي در بورس کالاي ايران با راه اندازي قرارداد آتي بر روي شمش طلاي يک اونسي (که در تاريخ 87/03/12 مورد پذيرش قرار گرفته بود) از تاريخ87/04/01  آغازشد . اما با راه اندازی قراردادهای آتی بر روی سکه طلای بهارآزادی و آغاز معاملات آن در تاریخ 87/09/05 ، هم اکنون تقریبا تمام معاملات آتی بورس کالا به قراردادهای سکه طلای بهار آزادی اختصاص پیدا کرده است که روز به روز نیز برمتقاضیان حضور در این بازار افزوده می شود .

نگاهی به آمار معاملات قراردادهای آتی در بورس کالای ایران نشان می دهد طی مدتی که از راه اندازی این قراردادها می گذرد، حجم وارزش این معاملات هر سال نسبت به سال قبل افزایش بسیار چشمگیری را تجربه کرده است.

 

برخي اصطلاحات رايج در قراردادهاي آتي

دارايي پايه:

اصطلاحاً در قراردادهاي آتي، کالا يا آن دارايي که قرارداد آتي بر روي آن منتشر می شود را دارايي پايه می گويند . معمولاً در بورس هاي کالايي دنيا دارايي هاي مختلفي از جمله محصولات کشاورزي، انواع فلزات، انواع فراورده هاي نفتي و ساير محصولات به عنوان قرارداد آتي منتشر می شوند و به عنوان دارايي پايه قراردادهاي آتي مطرح میگردند .

موقعيت تعهدي فروش:

اصطلاحاً گفته مي شود کسي که دربورس، قرارداد آتي رابه فروش مي رساند و خود را به تحويل دادن دارايي پايه بر اساس ضوابط استاندارد بورس در تاريخ معيني در آينده متعهد مي نمايد، موقعيت فروش ياموقعيت تعهدي فروش اختيار کرده است .اگر اين فرد تا تاريخ سررسيد قرارداد اين موقعيت را حفظ نمايد ضرورتاً بايد دارايي پايه را تحويل دهد.

موقعيت تعهدي خريد:

همچنين، فردي که دربورس قرارداد آتي را ميخرد و خودرا متعهد به خريد دارايي پايه بر اساس ضوابط استاندارد بورس در تاريخ معيني می ­نمايد، اصطلاحاً موقعيت خريد يا موقعيت تعهدي خريد اختيار کرده است واگر تا تاريخ سررسيد قرارداد اين موضع را حفظ نمايد ضرورتاً باید کل ارزش دارایی پایه را پرداخت نماید .

سررسيد قرارداد:

تاريخ سررسيد قراردادهاي آتي برروي يک کالا به صورت استاندارد و مشخص توسط بورس تعيين می شود و فقط براي سررسيدهاي معيني که تعيين می شود امکان انجام معاملات آتي وجود دارد . مثلاً در قراردادهاي آتي سکه طلاي بورس کالا سررسيد قراردادها پایان تمامی ماه هاي سال مي باشد .

اندازه قرارداد:

درقراردادهاي آتي اندازه هرقرارداد توسط بورس تعيين می شود و سرمایه گذاران فقط می توانند مضرب هاي صحيحي از اين مقدار رامورد معامله قرار دهند . به طور مثال درقراردادهاي آتي سکه طلاي بورس کالا، اندازه قرارداد 10 عدد سکه طلاي بهار آزادي می باشد . تمامی ویژگی های مورد نظر یک قرارداد آتی در قالب مستندی به نام مشخصات قرارداد توسط بورس به اطلاع عموم می رسد.

 اهرم:
اصولا یکی از ویژگیهای معاملات آتی اهرمی بودن آنهاست و این ویژگی است که سود و زیان معاملات را در یک دوره زمانی باتوجه به آورده اولیه سرمایه گذار، بسیار بالا می برد. مفهوم اهرمی بودن را در قالب یک مثال واقعی می توان بازگو کرد. سود یا زیان واقعی هر فرد در موقعیتی که روی قرارداد آتی اتخاذ کرده است، دقیقا به اندازه تغییر قیمت آن قرارداد در روز موردنظر است.
حساب عملیاتی:
حساب عملیاتی مشتری، حساب بانکی مشتری است که جهت تسویه وجوه توسط اتاق پایاپای مورد استفاده قرار می گیرد. برای اتخاذ هر قرارداد آتی وجه تضمین اولیه، باید در این حساب موجود باشد. حساب در اختیار، حسابی است که مشتری صرفا قادر به واریز وجه و همچنین مشاهده اطلاعات مربوط به حساب می باشد و حق برداشت از حساب مذکور در اختیار اتاق پایاپای است.

 

فرآیند کلی انجام معاملات آتی

پس از صدورکد توسط اتاق پایاپای، مشتری مجاز به انجام فعالیت در بازار قراردادهای آتی می باشد که فرآیند انجام معاملات در قرادادهای آتی به صورت زیر است :

1. واریز وجه تضمین اولیه به حساب عملیاتی 

2. ارایه سفارش خرید و یا فروش به کارگزار مربوطه و اتخاذ موقعیت خرید یا فروش در بازار معاملات آتی 

 3. انجام معاملات روزانه بر روی موقعیت معاملاتی اتخاذ شده به نحوی که مشتری می تواند تا زمان سر رسید قرارداد به دفعات، کالا را خرید و فروش کرده و با توجه به نرخ های روز از سود مورد نظر بهره مند گردد.

 

جزئیات خرید و فروش قراردادهای آتی 

چگونه قرارداد آتي بخريم ؟

 به منظورخريد يک قراردادآتي مي بايست مراحل زير را طي نمود:

 1-   بورس ،  شيوه  هر قرارداد آتي را براي هر کالا بصورت استاندارد شده تعيين مي کند ،  بطوريکه براي هر قرارداد  زمان تحويل ، ميزان هر کالا ،  ساير مشخصات ريز مربوط به کالا و ميزان سپرده هر قرارداد آتي از طريق بورس تعيين مي شود.

2 -   خريدار( متقاضي خريد) بر اساس  استانداردهاي تعيين شده  بورس براي معامله هر فلز  به شيوه قرارداد آتي ،  اقدام به تکميل  فرم درخواست خريد مي نمايد.

3 -   خريدارو فروشنده با توجه به زمان موعد تحويل کالا بر نرخ قيمت  رقابت مي نمايند.( به عنوان مثال قرارداد تحويل10تن مس کاتد شرکت ملي مس  با خلوص99 درصد جهت تحويل در ماه شهريور84 )

4 -   پس از توافق خريدار و فروشنده  برروي نرخ  قيمت براي هر فلز در قراردادآتي طرفين مبلغي به عنوان سپرده قرارداد آتي (معمولا 5 درصد)   به منظور حسن انجام قرارداد در وجه اتاق پاياپاي واريز مي نمايند.

5 -  هزينه کارگزاران  و عوارض بورس  نيز به همراه سپرده قرارداد آتي به حساب اتاق پاياپاي واريز   مي شود. اتاق پس از  کسر سهم بورس ،  کارمزد کارگزاران را به حساب آنها واريزمي نمايد.  سپرده پرداختي از  سوي خريدار به نام وي  ثبت مي شود.

6 -   پس از انعقاد قرارداد آتي  بين  خريدار و فروشنده  ، خريدار مي تواند قراردادخود را در تابلو بورس عرضه نمايد.  در اين حالت رقابت بر روي تابلو بورس بر اساس قيمت فروش پيشنهادي صورت مي گيرد. پس از خريد قرارداد آتي توسط خريدار جديد مسئوليت تحويل کالا به خريدار جديد منتقل مي گردد. 

7 -   درصورتي که هرکدام از طرفين  قرارداد تمايلي به ماندن در قرارداد نداشته  باشند مي  توانند  قبل از تاريخ سر رسيد  اقدام به مختومه ساختن قرارداد از طريق اعمال موقعيتي بر عکس موقعيت فعلي نمايند.

8 -   تحويل کالا:

·       آخرين روز در رابطه با يک قرار داد آتي ازسوي بورس تعيين خواهد شد.

·       صدور در خواست تحويل کالا از سوي دارنده قرارداد آتي به کارگزار خود 

·       کارگزار درخواست را به اتاق پاياپاي و کارگزار فروشنده منتقل مي نمايد.

·       کارگزار فروشنده تحويل کالا را به اطلاع فروشنده قرارداد آتي  مي رساند.

·       فروشنده از طريق پرداخت به صورت وجه نقد معادل کالاي خريداري شده يا  تحويل کالا ، تسويه قرارداد را به اطلاع کارگزار خود مي رساند.

 

 سود يا زيان در قرارداد آتي چگونه تعيين مي شود ؟

 سود يا زيان در قرارداد آتي در هر روز بر اساس نرخ مبادلهکالا در تالار بورس محاسبه و به حساب هر فرد تعلق مي گيرد. با توجه به قيمتي که کالاي مورد مبادله  در هرروز دارد ، به کالا  سود يا زيان تعلق مي گيرد.

-   درحالتي که قيمتها  کاهش مي يابد ار حساب سپرده خريدار کسر و بهحساب سپرده فروشنده افزوده مي گردد.

-   درحالتي که قيمتها افزايش مي يابد از حسابسپرده فروشنده کسر و به حساب سپرده خريدار واريز مي گردد.

    در هر روز به نسبتي که قيمتها افزايش يا کاهش مي يابد در حساب هر يک از طرفين تغيير صورت مي گيرد.


چگونه يک قرارداد آتي بفروشيم ؟

 - توليد کننده يا هر شخصي که مايل است به عنوان فروشنده در قرارداد آتي وارد شود مي تواند قراردادآتي يک کالاي خاص را  که تحت قوانين بورس وجود دارد بفروش رساند.

 بعنوان مثال:  توليد کننده مس مي تواند يک قرارداد آتي تحويل10تن مس کاتد با خلوص99درصد را جهت تحويل در ماه شهريور1384 با قيمت 3500تومان  بفروش رساند.

- يک شخص حقيقي يا حقوقي که توليد کننده مس نيست  مي تواند همان قرارداد  را در بورس به فروش رساند.  

-  به اين ترتيب که فروشنده ( توليد کننده) يا ( متقاضي فروش) يک ميزان کالا به شيوه  قرارداد آتي  درخواست فروش کالا را به کارگزار صادر مي نمايد.

- حق الزحمه کارگزارو حق الزحمه بورس را به مراه مبلغ وديعه  مورد نياز به حساب کارگزار واريزمي نمايد.

-  کارگزارفروشنده اقدام به فروش کالاي مورد نظردر بورس بصورت آتي مي نمايد. 

-  براساس نرخ  خريد و فروش روزانه  مبلغ وديعه فروشنده  تصحيح مي گردد وسود يا زيان وي محاسبه مي گردد.

- فروشنده مي تواند قبل  از سررسيد اقدام به  خروج از قرارداد نمايد.

- در صورتي که وي  از قرارداد خارج نشود مي بايست به تحويل کالا در زمان مشخص شده و در قيمت همان روز اقدام نمايد. و چنانچه خود  مالک  کالا نباشد ، مي بايست معادل نقدي کالا در همان زمان را به  خريدار تحويل نمايد.

 

  چگونه از يک قرارداد آتي  خارج شويم ؟  

 يکي از مهمترين ويژگي هاي قرارداد آتي قابليت  خروج از قرارداد  است در صورتي که خريدار يا فروشنده  پس از  مدت زماني بر اساس سير قيمتها  تمايل به ماندن در قرارداد نداشته باشند، مي توانند از طريق موقعيتي بر عکس موقعيت خود اقدام و از قرارداد خارج شود. 

مثال:

- چنانچه فردي يک قرارداد آتي10 تن مس کاتد  خريد نموده با فروش  آن مي تواند از قراردادآتي خارج شود.

- و چنانچه فردي که10 تن مس کاتد  فروخته با خريد يک قرارداد مشابه مي تواند ازقرارداد آتي خارج شود.

 

چگونه  قيمت مورد نظر خود را پوشش نمائيم ؟( چگونه هج نمائيم ؟)

 -هج کردن( پوشش خطر) عبارت است از يک معامله  قرارداد آتي که  در آينده به عنوان جايگزين يک معامله  نقدي عمل مي کند.

-   اجراي قرارداد هاي آتي به توليد کنندگان اجازه  خواهد داد تا در بازار نقش موثري در مديريت ريسک بازي نمايند.

-   توليدکننده مي تواند در زماني که قيمتها روند کاهشي دارد ، با فروش قرارداد آتي به قيمتي بالاتر از ريسک کاهش قيمتها در قراردادآتي سود ببرد.

-   آنچه استفاده از هج ( پوشش  خطر)  را سود مند مي سازد اين است که   قيمت هاي نقدي و قرارداد آتي براي يک کالا از گرايش افزايش يا کاهش برخوردار بوده و ازاين رو زيان وارده از يک قرارداد از طريق سود به دست آمده از قرارداد ديگر خنثي و جبران گردد.

 

کارمزد قراردادهای آتی


فرآیند تسویه و پایاپای در بازار قراردادهای مشتقه بورس کالای ایران

 فرآیند تحویل سکه توسط مشتریان فروشنده:

کلیه مشتریان فروشنده موظفند در روز اعلام شده از سوی بورس کالای ایران  از ساعت 8 تا ساعت 12 ظهر و بر اساس تعیین وقت قبلی اقدام به تحویل سکه به باجه معرفی شده در ذیل نمایند. 

تعیین نوبت تحویل:

فروشندگان موظفند در روز اعلام شده از سوی بورس کالای ایران  طی تماس تلفنی با مرکز سامان ارتباط به شماره 6422-021، نسبت به تعیین وقت جهت تحویل سکه در بانک سامان به نشانی خیابان جمهوری، خیابان سی تیر،جنب موزه آبگینه ، پلاک65 اقدام نمایند.

حضور در محل بانک:

فروشندگانی که تعیین وقت نموده‌اند موظفند 15 دقیقه قبل از وقت تعیین شده در محل بانک سامان به نشانی فوق حضور داشته باشند. عدم تعیین وقت قبلی و یاعدم حضور در وقت مقرر منجر به ابطال نوبت و ورود در لیست انتظار خواهد شد. سکه این دسته از مشتریان پس از آخرین مشتری دارای نوبت، دریافت خواهد گردید.

تحویل و کارشناسی سکه:

1-      تحویل سکه بصورت 10 یا مضربی از 10قطعه خواهد بود بنابراین بانک از دریافت مقادیر کسر قرارداد به عنوان مثال 18 یا 9قطعه سکه خودداری خواهد نمود.

2-   بانک پس از دریافت وجه کارشناسی از مشتری در محل،اقدام به تعیین اصالت و کارشناسی سکه نموده و در صورت تکمیل تعداد سکه‌ها (هرقرارداد 10 قطعه) نسبت به صدور رسید تحویل (نسخه مشتری) بر روی فرم‌های مخصوصی که به همین منظور تهیه گردیده اقدام می‌نماید.

3-   در صورت شناسایی سکه غیر بانکی، مشتری موظف است تا قبلاز ساعت 12 نسبت به جایگزین نمودن آن با سکه بانکی اقدام نماید. در صورت عدم تحویل سکه جایگزین توسط مشتری کل قرارداد وی نکول و عدم ایفای تعهد محسوب خواهد شد.بعنوان مثال چنانچه مشتری دو قرارداد تحویلی جمعاً به میزان 20 قطعه سکه داشته باشد و 2 قطعه سکه غیر بانکی در محموله تحویلی شناسایی شود و اقدامی در جایگزینی آنها صورت ندهد سکه تحویلی به بانک تنها 10 قطعه معادل یک قرارداد خواهد بود وباقی سکه‌ها یعنی 8 قطعه به وی مسترد خواهد گردید.

وجه کارشناسی:

مشتری فروشنده یا نماینده وی موظف به پرداخت وجه کارشناسی به میزان 30،000 ریال بابت هر قرارداد به بانک می‌باشد.

دریافت سکه و تحویل رسید به مشتری:

بانک سامان پس از کارشناسی و دریافت کامل سکه‌ها اقدام به صدور رسید تحویل به مشتری می‌نماید. دریافت رسید مذکور به منزله ایفای تعهد فروشنده نسبت به بورس کالا می باشد.

توجه: درصورت عدم واریز وجه قرارداد توسط خریدار، سکه‌های تحویل شده توسط فروشنده پس از ارائه اصل رسید بانک و کارت شناسایی یا وکالتنامه محضری توسط بانک سامان به وی یا نماینده وی مسترد می‌گردد. استعلام استرداد سکه‌های فروشنده از بورس به عهده کارگزار است و در نهایت پیگیری آن بر عهده مشتری است. کارگزارمشتری فروشنده می بایست در روز اعلام شده از سوی بورس کالای ایران  موضوع را از بورس استعلام نموده و به مشتری خود اعلام نماید تا در روز کاری بعد مشتری باحضور در بانک نسبت به بازپس‌ گیری سکه‌های تحویلی خود اقدام نماید.

فرآیند تحویل سکه به خریداران:

کلیه خریدارانی که نسبت به پرداخت وجه قرارداد اقدام نموده اند می‌توانند براساس وقت تعیین شده با مراجعه به بانک سامان به نشانی فوق طبق مراحل ذیل اقدام به دریافت سکه خود نمایند.

تعیین نوبت دریافت:

کلیه خریدارانی که وجه قرارداد را بر اساس نرخ تسویه آخرین روزمعاملات به حساب دراختیار واریز نموده اند موظف اند در روز اعلام شده از سوی بورس کالای ایران  طی تماس با مرکز سامان ارتباط به شماره تلفن 6422-021 نسبت به تعیین وقت جهت دریافت سکه اقدام نمایند. اولویت دریافت سکه با دارندگان وقت قبلی می‌باشد.

حضور در محل بانک:

خریداران دارای نوبت موظفند 15 دقیقه قبل از وقت تعیین شده در محل بانک سامان به نشانی خیابان جمهوری، خیابان سی تیر، جنب موزه آبگینه، پلاک 65 حضورداشته باشند. درصورت عدم تعیین وقت و یا عدم حضور در وقت مقرر، نوبت مشتری ابطال گردیده و تحویل به این دسته مشتریان بعد از سایر مشتریان دارای نوبت، صورت خواهد پذیرفت.

توجه: خریدار یا نماینده قانونی وی (طی وکالتنامه محضری) هنگام مراجعه به بانک موظف به ارائه کارت شناسایی معتبر (شناسنامه و کارت ملی) بوده و دریافت سکه منوط به احراز هویت وی توسط بانک سامان می باشد.

دریافت سکه و اخذ رسید توسط بانک:

مشتریان خریدار، سکه خود را از بانک سامان دریافت و بانک نیز پس ازتحویل سکه به خریدار نسبت به اخذ رسید اقدام می نماید. رسید مذکور علاوه بر امضای خریدار باید توسط کارگزار مربوطه مهر و امضا گردد.

نکته: کلیه خریداران (و یا فروشندگانی که موظف به بازپس‌گیری سکه‌هایشان هستند) بایستی نسبت به دریافت سکه خود در روز اعلام شده از سوی بورس کالای ایران اقدام نمایند، در غیر این صورت بازای هر سکه در هر روز مبلغ 5،000 ریال به عنوان جریمه دریافت خواهد شد.

 لازم به ذکر است ، جهت تحویل سکه به مشتریان حضور نماینده کارگزار به همراه مشتری (و یا نماینده قانونی وی) در محل بانک سامان الزامی می‌باشد.

 

جهت اطلاعات بیشتر با شماره 42359-021 داخلی 123تماس حاصل نمایید. 


Top